«Millet» gazetası, 1917
Lâ temneû imâellâhi mesâcidellâhi velyahrucne tefilât. (Hadîs-i Şerîf). Nedendir, bilmem her hangi bir haqq ve haqiqat doğmaq zamanı ve doğrulmaq istenilen zaman olsa olsun, behemehal o inqılâbın doğuracağı haqqa ve kösterecegi haqiqata qarşı bir taqım muhalefler ve mutaassıplar zuhur ediyur. Buña insan adeta qanun-i tabiyetin icabatı olmalı, deye bir fikre, bir zanna variyur. Muhalefelerin bu meselede esas maqsatlarını teşkil eden noqta, yene evvelce yaşadıqları devir menhus istibdadın fena, çirkin tesirleri, amelleri olan haqiqatı örtmek, onu efkâr-i umummiyeye bildirmemektir. İnqılâbın icabatı olan haqiqatlardan ve birisi de bu sıralarda közümizin ögünde duran qadınların camilere gitmek ve camilerde ictimaılar yapmaq, cemaat namazlarında, vaazlar ve nasıhatlarda isbat-i vücut etmek mesele-i mühimmesidir.
Bu künlerde bu mesele qozğaldı, heman-heman ortalıq velveleye[1] kirer dereceye bile keldi. Tekrar ediyurım, nedendir bilmem ki, devr-i menfur isitbdadın mayaları ile hamurları yoğurılıp kelenler haqq ve haqiqatı hiç de körmek ve tanımaq istemeyurlar. Sanki onlar haqiqatı körmek isteseler, menfaat-i şahsiyelerimi mahv olacaq? Çoqtan çoq zararlarımı giriftar olacaqlar? Bilinemiyur, aceba bu ve bu kibi haqiqatları mevqi-i icraya qoymaq içün, onlara kirer çıqar bir şeymi var? Hayır! Zann etmem. Mezkür meseleyi gizlemek isteyenlere qarşı maqalemizin serlevhasını teşkil eden Hadis-i Şerif, mezkür imam (Ahmed bin Hanbal)ın mesnedinde Hazret-i Ayşe validemiz gizlememiş, ğayet açıq bir surette köstermiştir. Yani Hazret-i Peyğamber buyurıyur ki: “Ey, eshabım, sizler Cenab-i Haqqın qadınlardan ibaret qullarını Allah’ın camilerinden men’ etmeñiz, qoğmañız! Qadınlar camilere gidüp kelebilirler, faqat (Amel babında ihtiyat lâzımdır) qaide-i fıqhiyesini elde tutaraq, öyle dügünlere gider kibi, soñ derece ziynetlenüp degil, belki temiz ve adaletli mücibince olan elbiseleriyle gidüp kelsinler”.
Nazar-i şeri-i şerifede hususiy mülklerde bulunmayan camiler Cenab-i Haqqın mülkü ve evi sayılırlar. Binaenaleyh, camilerden din, ilim, maarif, fikir, siayset ve ictima’ nuqat-i nazarından istifade etmek haqqına malik olmaq müslümanların erkek ve qadınları beraberdir. Qur’an-i Kerimde (mesacid-i Allah) kibi sözler pek çoq yerde kelmiştir. Ezcümle, Esteîzu bi Allah (ve men ezlem mim men mena mesâcid Allah en yüzkeru fîha ismuhu ve sa’y fî harâbiha ülâik mâ kân lehum en yedhulûha illâ hâifîn lehum fî ed-dünyâ hizy ve lehum fî el-âhireti azâb-ı azîm) Ayet-i kürsi’mizde Cenab-i Haqq buyuruyur ki: Kendilkerinde Allahın isim-i şerifi söylenecek ve namaz qılınacaq, vaaz ve nasihat olunacaq camilerden quvan ve onlara girmesine men’ eden kimselerden ve o camilerin harap ve bervat olmasına sebebiyet veren kimselerden daha zalım kimse varmıdır? Ve o kimse kimdir? Hayır! Yoqtur. İşte, onuñ kibi zalım, vicdansız, haqiqatsız hiç bir kimse yoqtur. Ve o kimse olsa-olsa, bugün qadınları camiye girmeye men’ eden kimsedir. İşte, o kibi zalım insanlar kendileri camilere qorqa-qorqa girmeleridir. Daha nerede qaldı ibadet içün girmek isteyenler, onlar qoğmaq isteyenler ve mani olsunlar haşâ hiç bir vechle buña qatiyen haqları yoqtur.
İşte, o kibi zalımlara dinyada haqaret, horluqlar lâyıq ve münasip olduğı kibi, ahirette de onlara ğayet müessir (elem ve keder vermecek fevqalâde büyük, büyük ğazaplar verilecektir). Binaenaleyh, qadınları camilere girmeye müsait etmemek erkeklerin haqqı olmadığı kibi, erkekleri de camilerden men’ etmeye qadınların haqqı yoqtur. Bunuñ ile beraber suret-i mutlaqada camilerde hususiyet, yani bu cami erkeklere ve şu camide qadınlara mahsustır kibi tayin de yoqtur.
Hazret-i Peyğamber zamanda qadınlar vaaz diñlemek niyetiyle cuma künleri camilere ve başqa künlerde cemaat ile namaz qılmaya ve ictimaılar aqd etmeye devam edeyurlardı. Amel-i İslâmiyeyi, terbiye-i ruhaniyeyi bütün tatbiqatı ile ögrenüp, hatta şüpheleri varsa, cemaat huzurında ve camiler içinde halifeler bile şüphelerini arz ederek, istifade ediyurlardı. Oradan evlerine döndükten soñra diñleyup, belleyup aldıqları derslerle ciger pareleri olan çocuqlarını terbiye ediyurlardı.
İşte, islâmiyetin şühretini dünyaya serpen zatlar, şu suretle terbiye kören ve büyüdilen zevat-i kiramdır. Hazret-i Peyğamber bu işi bilzat kendisi sahabelerine ögretti ve islâm adeti edüp bıraqtı. Kendisinden soñra bir taqım bahanelerle qadınları camiden ve cemaat faziletinden mahrum etmeye yol qalmaması içün, serlevhamızdaki Hadis-i Şerifi söyleyup bıraqtı ve bu büyük fermanı eñ büyük sahabelerimizin büyük hadis şeyihları da rivayet ettiler. Faqat, mürur-i zaman ile Fıkıh kitapların bazısında “zaman bozuldı”, qadınların camilere gitmelerinde “fitne havfı var”, deye bir taqım bahaneler yazılup, onların camilere gitmemesine mani’ oldular. Evet, o zat-i şerifleriñ de niyetleri doğru ve ictihat ile amel ettiklerinden dolayısı ile bu hareketlerinde mazur, belki sevaba nail olabilirler. Faqat, bir qaç dane müctehidin şerriy diliyle mebna[2] olmayan hususiy fikirlerine tabi olmaq isteyenler, şimdi halhazırda mazur olmasalar kerektir. Evet, Fıqıha-i Azamın bazıları mezkür meseleye kerâhet-i nazarı ile baqmışlar. Faqat, onların o hükmüleri, […sus] -i qatiyeye qarşı ictihat olacaqtır. Faqat, şari’n fasıllarına ve delâil-i umumiyesine qarşı olan ictihadın nazar-i şer’ide hiç de quvveti yoqtur, Usul-i Fıqha qaidesini hatırdan çıqarmamalıdır. Qadınları camilerden men’ etmek – onları bütün bütüne terbiye-i ahlâqiye, terbiye-i fikriye, terbiye-i diniye, terbiye-i ictimaiyeden mahrum qalmalarına sebep oldu. Esasen islâm aileleriniñ bütün böyle bozulmasına sebep olacaq şey – qadınların camilere gitmesine mani’ olmaqtan başqası tasavvur edilemez. Zira, onuñ ile qadınlar, tekrar ediyurım: diniy, ahlâqiy ve diger terbiyelerden habersiz, mahrum bıraqılmaqtadır. Bu amele ehl-i islâm içün büyük darbe olacağı vareste-i qayd ve tezkârdır. Selef-i saliha asrından başlayup bugüne kelinceye qadar uzanup kelen tarih-i İslâmı ve Hadis kitaplarından bir çoğunı tetebbu ve teftiş edekelsek, mesele-i mezküre yüzünden fitneye bais[3] olan hiç bir vaqia körüldigi yoqtur.
Hulâsa: muhaleflerin zumınca, qadınların camilere bilfarz gitmelerinde fitne ve fesat havfı olsa, hiç de yoq ya, gitmemelerinde daha ziyade fitne ve fesada havfı vardır.
*****
Nedendir bilinmeyue hep de müslümanlara münasip ve layıq olan şeylerin coğunı evvelki vaqıtlarda milel-i ğayır-i müslime müslüman urbalardan iqtibas ederek, kendi hayatlarına tatbiq edüp, pek çoq füyuzata[4] nail olakelmişlerdir. Zira, nerede bir haqq ve nerede bir haqiqat doğakelmişse, orada bir seadet, orada bir nur ve ziya tecelli[5] edekelmiştir. İşte, ta evvelden beri bu meselede yehudi kenasasına, nasara[6] kilisesinde qadınlarını sevq[7] ederek, orada vaaz ve nasihatları tamamı ile zapt ettiginden soñra, hanelerine kelerek, kendi zir[8] himayelerinde çocuqları kendi dinlerince terbiye ve ruhlandırup kelmişlerdir. Faqat, nedense murur-i eyyam[9] ile bu nimetinden bizim müslüman qadınları mahrum bıraqılmışlar. Zihiy[10] taassup, zihiy cehalet!..
İnsan daima haqqı söylemeli, hiç bir vaqıt haqqa qarşı gitmemeli ve köz yummamalıdır. “İza câeke el-haqq fettebi”, bir qısım insanlar ya doğrudan doğruya haqiqattan haberi olmayaraq, körü körüne ağzına keleni söyleyurlar. Qısım digeri de haqq ve haqiqatı biliyur, añlayur, faqat bir ivaz[11], ğaraz[12] saiqası ile oña qarşı gidiyur. İnsannıñ qafasını kesecek bile olsalar, ya doğrusını söylemeli ve yahut da sükut etmeli. “Qul ül-hayre ve illa feskut!”, lâkin zaman-zaman öyle bir sıralar, öyle bir meseleler keliyur ki, haqq ve haqiqatı söylememek de elden kelmiyur. Zira, Hazret-i Peyğamber (salam) “Es-sakit ayn ül-haqq şeytan ahres”, yani haqq ve haqiqatı söyleyemeyup da, oña qarşı közüni yuman kimse dilsiz şeytan mesabesindedir, buyuyur. İşte, tekrar ediyurım, nedendir, bilmem qadınların camilere gitmesinde haiz olduğını erbab-ilim ya doğrusını söylemediler veya qısmen sükut ettiler. Qadınların camilere gitmelerini memnu veya mejruhtır, deyenlerin başlıca mühim körülen dilleri borca atiydir.
1. Fıkıh kitaplarından olan “Hidaye” nam kitabın bazı haşiyelerinde[13] Hazret-i Ayşe kendi zamanında “Hazret-i ömr halife olduğından soñra, qadınnları cemaat namazından men’ etti”, deye bir söz vardır. Binaenaleyh, qadınların camilere gitmeleri memnudır[14].
2. Asır-i seadette ve halifeler zamanında qadınların camilere gitmeleri ahkâm-i ülhiyeyi ögrenmek içün edi. Halbuki halhazırda ise ulüm ve fünun bütün dünyaya yayıldı. Binaenaleyh, qadınların camilere gitmelerine hacet yoqtur.
3. Hazret-i Peyğamber (salam) erkeklerin cemaat namazlarına gitmelerini lâzım bilerek, bu hususta onları teşviq ettikleri halda, qadınları cemaat namazına camilere gitmelerini teşviq etmedi belki, bilakis qadınların kendi evlerinde namaz qılmalarına dair hadisler söyledi. Binaenaleyh, onların camilere gitmeleri lâzım kelir.
4. Qadınların camilere gitmelerini müctehidin Azam Hazrati men’ etmişler. Muqallitler[15] içün onlara qarşı hadisler ve ayetler araştırup, gezmeye haqları yoqtur.
Bu dört delilden başqa muhalefelerin daha başqa delilleri varsa da, dolayısı ile hep de türrehat[16] ve hurafat qabilinden olduğından şayeste-i ehemmiyet degildir, muhalefelerin şu dört delillerine bervech[17] zir-i cevap verilir:
1. Hazret-i Ayşe qadınların camilere gitmelerini men’ ettigi yoqtur. Evet, o kendi zamanında bazı qadınların tüzenüp, camiler gitmelerini kördükten soñra, onları camiden men’ etmek cihetine bir derece ictihadı meyil etmiş kibi oldu. Binaenaleyh, Hazret mumaileyha “Sahih el-Buhari” ve “Sahih el Müslim”de yazılmış “Lev edreke en-Nebiyyu sallallahu aleyhi ve sellem, ma ehdese en-nisa, lemen’ahunne kema meni’t nisa Beni İsrail” hadisi rivayet etmiştir, yani eger Hazret-i Peyğamber bizim kördügimiz qadınları körmüş olaydı, onların camilere gitmelerini men’ ederdi. Netikim, beni İsrailin qadınları men’ olunması kibi buyurmıştır. Faqat, böyle eken, yene mumaileyha[18], onların camiye gitmelerini men’ etmedi ve Peyğamberin fermanlarına da qarşı gitmedi, belki serlevhadaki hadisi Hazret-i Ayşe kendisi naql ve rivayet etmiştir. Hazret-i Ayşeniñ “limenihinne” tabir etmesinden fikri şarta taalluq ettigi, yani Peyğamber beni İsrail qadınları kibi qadınlar körmüş olsa, camiden men’ edecek edi, faqat körmedi. Bizim qadınlar o vaqıt qatiyen onlar kibi telebbüs[19] etmediler. Binaenaleyh, camiden de men’ olunmadılar demektir.
Hazret-i Ömerin men’ etmesine kelince, “Kutup Sitte”de ve sair Hadis kitaplarında buña dair oña isnat olunan bir sened yoqtur. Oña isnat olunan şu “men’” meselesi ya bilmeyerekten ve yahut bilseler de mücerret kendi fikirlerini tervic ettirmek içün yapılıyurlar. Oña isnat olunan hadisin hiç de esası yoqtur. “Hidayet”niñ “İnayet” nam haşiyesinde oña isnadı beyan edilen haberlerle şüphe gitmeyur, şüphe pek qaviydir. Zira, o kitapta mumaileyh qadınları camiden men’ etti, denilen söz hatadır. Zira, Hazret-i Ömerden çoq yerlerde sarahat-i ibraz olunmış. Ezcümle, İmam-i Malik’in “Mevta” nam kitabında şu Hadis-i Şerif körülmiştir. “Men câek bint Ömer bin Nufeyl, emre’e Ömer bin el-Hattab. İnnehâ kânet teste’zen bin el-Hattab ilel mescid fe yesküt fe tequl: «Vallahi le ahrucen illâ en temne’nî fe lâ yemne’uhâ”, yani Hazret-i Ömerin zevcesi Atike bint Zeyda camia gitmek içün izin istedikte, o da sükut ile cevap vermiş: “Es-sükût min er-rıda”. Binaenaleyh, Atike ya Ömer baña mani’ olmazsañ giderdim, demesine mebni, o da Atikeye mani’ olmamıştır. Hazret-i Ömer (radıyallahu anh), bu hatunını halife olduqtan soñra almıştı. Kendi zevcesini men’ etmeyen Ömer başqasınıñkini men’ etmeyecegi tabiydir. Mezkür Halife hazretleri hicret-i seniyeniñ 74’nci senesi vefat etti. Şu vaqıta qadar zevcesini men’ etmedi. Halife vefat ettikten soñra, Atike Zübeyr bin el-Avvam’a yene camia gitmesine mani’ olunmamaq şartı ile vardı. Eger Halife Hazretleri qadınları camia gitmesine müsaide etmeyup, bu da musahabeler tarafından qabul olunmış olsaydı, bade nikâh da bu kibi şartın vaz’ olunmamasında hiç bir mana olmamaq lâzım kelirdi.
(İlerisi var. Qadı Mustafa Sıdqi).
Arap elifbesinden köçürdi: Dr. Tahir Kerim.
[1] Velvele – gürülti
[2] Mebna – bina; esas
[3] Bais – yol açqan
[4] Füyuzat – bolluqlar, bereketler
[5] Tecelli – körünme, ortağa çıqma
[6] Nasara – hristiyanlar
[7] Sevq – gönderme
[8] Zir – alt, aşağı
[9] Murur-i eyyam – ötken künler
[10] Zihiy – ne güzel, bravo
[11] İvaz – qarşılıq
[12] Ğaraz – maqsa
[13] Haşiye – kenar
[14] Memnu – yasaq
[15] Muqallitler – taqlitçiler
[16] Türrehat – saçma sapma sözler
[17] Bervech – olduğı kibi, olaraq
[18] Mumaileyha – adı keçken
[19] Telebbüs – kiyinme
